Olga Andrašiová
Selenča od prvog pomena naziva do kraja 18. veka
Prvi period u istoriji sela
Kontinuitet ljudskih naselja na teritoriji današnjeg selenačkog atara i samog sela nije moguće sa sigurnošću utvrditi, iako ostaci materijalne kulture i do danas sakupljeni izvori svedoče o civilizacijama koje su postojale i istrajavale, katkad sporadično, ali često u kontinuitetu, prativši u glavnim crtama događaje na teritoriji Bačke
Posle nomadskih plemena na ove su se prostore nastanili Sloveni. Sam naziv SELENČA jeste slovenskog porekla – najpre je to zaista bilo SELENCE, naziv sa kojim se kasnije srećemo u više prilika. Sa navedenim se činjenicama slažu svi istraživači, međutim razlike postoje u tumačenju značenja. Bez obzira da li osnovu reči naziva čini „selište“, ili „selo“ i tome slično, naziv pouzdano svedoči o prisustvu ljudi, odnosno o naselju grupe ljudi. Slični se nazivi javljaju i na dugim mestima u Bačkoj a isto ime nosi i deo Sombora, koji verovatno datira iz istog perioda. Ovde su ga zatekli i Mađari, kada su dospeli u ove krajeve.
Slovačko stanovništvo je na početku bilo okrenuto stočarstvu, zbog jednostavnijeg načina života, odnosno zbog mogućnosti lakšeg premeštanja u slučaju opasnosti. Vremenom su se ljudi sve više bavili biljnom proizvodnjom, dok je živa komunikacija sa susedima – bez obzira koliko to danas deluje čudno - omogućavala razmenu i nabavku potrepština neophodnih za život. U okolini je bilo mnogo šuma, močvara, jezera, plodne zemlje, pašnjaka i livada, tako da su uslovi za život u tako povoljnoj oblasti odlučili o njihovom dužem boravku.
Način života se nije promenio ni nakon uspostavljanja ugarske vladavine [9. vek], u toliko pre što je i novim vlastima odgovaralo stanovništvo, koje se brine o zemljištu, šumama i livadama, odnosno dobro podaništvo.
Administrativno u okviru Ugarskoj kraljevstva Selenča je pripadala Bačkoj županiji. Kao prvi zemljoposednik spominje se magnatska porodica Talocibanfi. Sa aspekta pomanjkanja ljudstva selo verovatno nije imalo značajniji položaj u širim okvirima, međutim svom je zemljoposedniku obezbeđivalo naturalije i dažbine, bez kojih nijedan feudalni gospodar ne bi opstao, niti bi uspeo da sačuva oblast koja mu je dodeljena. Krajem 15. veka Selenča je prešla u ruke doroslovačke porodice Kiš a 1504. njen je vlasnik bio Matija Korvin. Celih šest vekova – oko 900. godine sve do Mohačke bitke 1526. – današnja Selenča sa okolinom pripadala je Ugarskom kraljevstvu. Teško je reći ko je sve u ovom selu živeo u tako dugom vremenskom periodu.
Treba napomenuti da su u blizini Selenče postojala i druga naselja: Banča koja se spominje od 1308. godine, zatim Derža upisana 1410. koja je bila približne veličine i značaja, koja je određeno vreme imala isti položaj, ali na kraju različitu sudbinu.
U izvorima, koji se odnose na ovu oblast, spominje se „castellum seu fortalitium", odnosno kaštel, tvrđava (kasnije njeni ostaci), zapravo srednjovekovno naselje delimično opustelo, porušeno ili zaboravljeno, nekada značajno za užu oblast kao i „antiquum Cemetarium", odnosno staro groblje.
Slovaci dolaze
Ne slažemo se sa tvrdnjama drugih autora da je za Slovake odlazak iz njihovog rodnog kraja predstavljao rešenje brojnih problema, pre svega ekonomskih a zatim i verskih. Napuštanje zavičaja je za većinu ljudi bolno, pogotovo ako se radi o selidbi na čitav život. Delimo mišljenje da su oni samo odigrali svoju ulogu, kao i desetine hiljada drugih ljudi i naroda, u rešavanju širih interesa moćnog carstva, koji se mogu svrstati u više sfera – ekonomsku, vojno-stratešku, nacionalnu, konfesionalnu, demografsku, političku itd.
Prinuđeni smo da isto tako odmah naglasimo dve osnovne greške, koje se, takoreći, permanentno javljaju:
1. Selidba Slovaka nije se odigrala 1758. godine pod vođstvom nadbiskupa Jozefa Bačanjija, nego Franćiška Klobučickog, jer je u to vreme funkciju kaločko-bačkog nadbiskupa vršio Klobučicki, dok je grof Bačanji funkciju preuzeo tek 1760. Smatramo da su bilo koji faktografski argumenti uz ovu napomenu suvišni.
2. Uobičajena tvrdnja o prvonaseljenim porodicama iz Kulpina može se osporiti već pažljivim čitanjem upravo Kontrakta o impolulaciji Derže, Nađbanče i Bacz Ujfalu, u kom prefekt nadbiskupskog imanja Stevan Konček de Dvorec pre preciziranja ugovornih obaveza navodi da su naseljenici iz Slovačke došli pre žitelja iz Kulpina. Na kraju krajeva, Kulpin nije bio veliko slovačko naselje a kada je u pitanju demografska slika, migracije Slovaka su zanemarljive. Da se ipak ne bismo ogrešili, treba reći da je prvi notarijus naselja Érsek Ujfalu bio Joanes Dolinaj iz Kulpina. Sigurno je da su stanovnici okolnih sela mogli da dospeju u primarnu grupu doseljenika i iskoriste privilegije koje su doseljenicima uvek pripadale, ali teško je poverovati da ih je privukao skučeni atar i zapuštena zemlja. Uostalom, sam Konček takođe govori o glogovim šikarama i krčevinama, koje su prethodni stanovnici malo očistili, ali je mnogo posla neminovno čekalo i koloniste pre nego što je zemlja počela da daje dobre prinose. Čini se, međutim, da je i pored svega toga zanteresovanih bilo dovoljno, čak i stanovnici podgrađa Bača to spominju.
Ubeđeni smo da nije od suštinskog značaja utvrđivanje ko je na cilj stigao prvi, nas više zanima kako je život tekao dalje, pošto je neosporna činjenica da su Slovaci u današnju Selenču došli 1758. godine. To potvrđuje i matična knjiga rođenih u kojoj je te iste godine zabeleženo 9 novorođenčeta.
Značajno je naglasiti na ovom mestu da je prefekt Konček uz saglasnost viših instanci odlučio da naziv naselja promeni u Bács Ujfalu. Zatim se selo kratko zvalo Érsek Ujfalu, kako se navodi i u Kontarktu o seobi iz 2. jula 1758. Uslovi, po kojima su se kolonisti naseljavali, bili su uobičajni i propisivali su obaveze i prava podanika. Pošto je ugovor važio - uprkos svim demografskim, konfesionalnim, dimenzionalnim, socijalnim i drugim promenama – celih 15 godina, navešćemo njegove odredbe bez poštovanja redosleda ali vodeći računa o smislu celine.
Celi atar je bio u dispoziji stanovnicima, jednako kao i pustara Selenča, za koju su morali da plaćaju godišnju arendu od 10000 forinti [f- forinta vredela je 60 grajcara – x, ili 100 denara –d] u dve rate. Obavezan je bio devetak i desetak od žetve čestito složen u snopove, koji se morao dovesti u Bački ili Bajski državni magacin. Točenje vina i piva im je bilo dozvoljeno od Đura [Đurđevdana] do Mihala, dok je zemljoposedniku pripadalo pravo točenja alkohola u drugoj polovini godine tzv. (pravo krčmarenja), koje je veoma važno pošto je donosilo značajne prihode potrebne selu. Dozvolu za pečenje rakije imali su tokom cele godine, spahija je zadržao pravo da mu podanici dovoze vino sopstvenim zapregama. Dalje su mogli da za gradnju i loženje koriste drva iz šume uz nadoknadu u visni 12f [takođe Jus Regalia]. Svaka je kuća od namirnica morala da isporuči 12 jaja i dva pileta godišnje a selo zajedno centu maslaca [bačka centa je težila 100 libri, odnosno 56 kg], šta se odnosilo samo na sela sa dobrim pašnjacima, odnosno na ona sela koja su imala mogućnost da pasu krave kvalitetnom travom. Seoskog kneza i službenike birali su uz saglasnost župnijskih vlasti između više kandidata, koje je predlagala svaka vernička kuća u selu, dok je notara imenovala županija. Zatim su bili dozvoljeni verski obredi u jurisdikciji Bačke županije, odnosno navodi se da podjednako versko pravo imaju i ostali podanici u županiji. Lov je bio generalno zabranjen, osim jedne vrste patki, od čega su šestinu davali veleposedniku. Selo je povremeno imalo obavezu da organizuje hajku na vukove.
U zaključnim odredbama piše da sve obaveze treba podmiriti do 1. januara 1759. [do poslednjeg dana u decembru] i da su odrebdbe pročitane stanovništvu, objašnjene i precizirane.
Pomalo je iznanađujuće što se en spominju “slobodne godine”, šta zapravo znači da su novi stanovnici bili dužni da sa plaćanjem svih svojih obaveza počnu odmah.
Konček navodi da u tom trenutku selo broji 12 kuća. U taj su broj verovatno uključene samo kuće novih doseljenika, pošto su u Selenči, odnosno u tom trenutku Bács Ujfalu, još uvek živeli Srbi, kojima je do odlaska preostalo nepunih godinu dana. Daćemo sebi za pravo da u ovom izlaganju naselje zovemo Selenča, sa obaveznim odstupanjima, u interesu jednostavnijeg načina izlaganja problematike.
Kako su oni prvi dani izgledali možemo samo da pretpostavljamo: u većini sličnih sredina bio je haos. Pored brojnih svakodnevnih problema i neočekivanih situacija, morali su da grade kuće, ili da ih kupuju od Srba, koji nisu želeli da odu, da se oslanjaju na obećanu pomoć u hrani i semenu za setvu do prve žetve uz bojazan da žetva neće uspeti, kao i da se navikavaju na drugačiju klimu i podneblje. Uprkos tome, radovi su započeti – gradile su se kuće, uređivala dvorišta, donosila drva, čistio atar, isušivale močvare, svakodnevica je bila zamorna a vremena za razmišljanje nije bilo.
Uskoro su počele da dolaze nove grupe i selo se širilo. Neki od njih su poreklom bili iz Bačke županije, više njih sa teritorije današnje Mađarske, gde su se pre toga nastanili iz slovačkih županija, ali pretežna većina, naravno, pravo iz Slovačke [bivša Novohradska, Zvolenska, Liptovska, Turčjanska županija]. Doseljenici su delimično bili evangelisti a delom rimokatolici, šta je i posle više decenija izazivalo, na žalost, brojne sukobe, svađe i nesporazume.
Nastanak sela
Prema isprobanom modelu, koji se već pre toga u drugim mestima pokazao kao dobar, praktičan i delotvoran, na doseljeničku teritoriju su pre kolonista, ili istovremeno sa njima, dolazili carski geometri da odrede položaj budućih ulica – kako glavnih tako i sporednih - da obeleže dvorišta, bašte i kućne parcele, da odrede prostor za crkvu, opštinsku zgradu, notarsku kancelariju, stan, krčmu i ostale javne objekte, da obeleže prostor odakle treba uzimati zemlju za gradnju i obeleže atar. Glavne ulice su uvek bile šire od sporednih i obično su se ukrštale pod pravim uglom posle svakih 6 parcela, tako da su nastajali kvartovi od 12 kuća. Na ovaj su način naselja manje-više dobijala izgled tzv. šahovnice, tipičan za našu bačku ravnicu.
Selenča je takođe nastajala na taj način
Kuće su se gradile od naboja, kasnije od nepečene cigle, imale su drvenu krovnu konstrukciju i krov od ražene slame ili trske. Postojala su dva osnovna tipa: “mala kuća” i “velika kuća”. Razlika je bila samo u broju prostorija – u maloj su bile dve prostorije (kuhinja i soba) a u velikoj se pored njih nalazila još i ostava. Građene su frontalno prema ulici, s tim da se u kuću ulazilo iz dvorišta i to na glavna vrata u kuhinju, odakle se z desne strane nalazila soba a s leve ostava. Soba je imala dva mala prozora – jedan je gledao na ulicu, drugi u dvorište, dok je prozor u ostavi gledao u dvorište. Cela građevina bila je smeštena uz ivicu placa do komšijske parcele, šta je jedna od mera protivpožarne zaštite, u koju su spadale takođe i široke ulice i obavezni jarci. Jarci su takođe imali još jednu značajnu funkciju – da odvode atmosfersku i neke površinske vode, toliko prisutne i štetne na našem podneblju.
Sigurno se ne može reći da su ovde ljudi imali poseban komfor, pogotovo kada je reč o mnogobrojnim porodicama, u kojima su mlađi članovi morali da spavaju napolju u kolima [leti to verovatno nije bio problem, ali zimi…], ali pošto je u celoj okolini, čak i u gradovima, često bio jednaki nivo stanovanja, kao takav bio je i prihvaćen. Možda su doseljenici očekivali nešto više, možda su bili razočarani, imali osećaj da su prevareni – danas je to teško utvrditi. Bilo kako bilo, nakon određenog vremena počeli su da se navikavaju, dograđuju, šire i čine svoje kuće udobnijima, iako je pročelje kuća i dalje isto izgledalo. O slovačkoj bačkoj arhitekturi moglo bi se puno toga napisati, međutim ovu ćemo temu prepustiti drugim istraživačima.
Dodeljene parcele bile su prilično lepe, moglo bi se reći čak veće od uobičajenih.
Na mestima gde su uzimali zemlju za gradnju kuća nastale su ciglarske jame – ukupno 10.
Godine 1766. sledio je novi talas sa oko 50 porodica. Stanovništvo je bilo raznih profesija, starosti, intertesovanja, porekla, iako većinom jednakog obrazovanja. Neki su došli kao seljaci, drugi kao zanatlije, bivši vojnici, drvoseče, ribari i sl. Ali većinu je ovde čekao iscrpljajući rad na zemlji i oko stoke, šta je trebalo da postane prioritetna delatnost u celoj Bačkoj, od koje se očekivalo da proizvodi hranu i za preostali deo carstva.
Jedina stvar po kojoj su se razlikovali bila je veroispovest: katolici i evangelisti, dve hrišćanske verske orijentacije, antagonizam kojih – kao što smo već spomenuli – će kočiti razvoj sela u svakom smislu i ostaviće trajne posledice.